Je hoort ze niet, ziet ze niet, maar ze zijn er wel

Editie 20
170822MBEditie351.jpg

'Hé, hoor je dat? Dat geknisper? Dat zou wel eens een rosse vleermuis kunnen zijn.' Rudy van der Kuil van de Zoogdierenwerkgroep wijst naar een van de takken van een wel hele oude eik op het landgoed Marlot in het Haagse bos. 'Het zou heel goed kunnen, want zoals je ziet zit deze boom vol spechtenholen en daar zijn vleermuizen dol op. En nog niet zo lang geleden huisde er een kolonie van rosse vleermuizen. Heel bijzonder. Ik fietste hier ’s ochtends op het pad en hoorde wat knisperen. ’s Avonds bij zonsondergang ben ik terug gegaan en ja hoor, bingo, ik telde een zwerm van 82 uitvliegers.'

Rudy is van beroep tuinman, maar in zijn vrije uurtjes zet hij zich al 26 jaar in als vrijwilliger bij de Zoogdierenwerkgroep Zuid-Holland. Hij onderzoekt, ook in opdracht van de gemeente, hoe het is gesteld met de zoogdieren in Den Haag. Denk aan muizen, marters, konijnen, en vleermuizen. Vleermuizen zijn volgens de Europese wetgeving een beschermd diersoort en Rudy inventariseert met hoeveel ze hier zijn en hoe ze leven. Dit jaar legt de Zoogdierenwerkgroep de laatste hand aan een drie jaar durend onderzoek naar vleermuispopulaties in Den Haag. 'Precies kunnen we het niet zeggen, maar in Den Haag leven naar schatting ruim 5.000 vleermuizen. Dat zijn voor het merendeel gewone dwergvleermuizen, maar ook leven er soorten als grootoorvleermuizen, watervleermuizen, meervleermuizen, baardvleermuizen en rosse vleermuizen. Voor mijn onderzoek fiets ik langs alle wegen van Den Haag om vleermuizen te tellen. In het centrum, in woonwijken en langs groengebieden; ik kom en tel overal.' 

_EEK5566.jpg
Rudy bij de vleermuizenbunker in Clingendael.

Afgaan op geluid

Bij het monitoren maakt hij gebruik van de batdetector, want de frequentie van het geluid van een vleermuis kunnen wij zelf niet horen. 'Al die geluiden leg ik vast en op een gegeven ogenblik ga je geluid herkennen en weet je van welke vleermuissoort het is en waar die zich ophoudt. Maar het kan ook een momentopname zijn en daarom probeer ik geluiden vaak ook wat langer te monitoren, door bijvoorbeeld een recorder neer te leggen en die pas de volgende dag weer op te halen. Je hoort dan zoveel meer activiteit. Niet vreemd; vleermuizen zijn immers nachtdieren. Ook willen we wel eens een vleermuis vangen, die doen we dan een zender om. Dat hebben we een keer met de baardvleermuis gedaan, een soort waar we nog niet alles van weten. Op die manier hopen we meer van een soort te weten te komen en met hoeveel ze zijn.'

In bomen en gebouwen

De Nederlandse vleermuizen zijn grofweg in twee groepen te verdelen: de gebouwbewonende vleermuizen en de boombewonende vleermuizen. Al deze vleermuizen zijn insecteneters. In Den Haag leven de meeste vleermuizen in gebouwen, net als in andere steden. Dit zijn meestal gewone dwergvleermuizen. Boombewonende vleermuizen leven voornamelijk in oude bomen, die treffen we met name aan op landgoederen als Ockenburgh en Clingendael. Maar ook in het Haagse bos zijn geregeld kolonies te vinden. En dan hebben we ook nog een kolonie watervleermuizen onder een brug bij de Koninginnegracht en meervleermuizen in de bunkers van Meijendel.

Vleermuizen.jpg (1)
Een kolonie watervleermuizen.

Leven in een kolonieboom

'Het tellen van de vleermuizen is een secuur werk. Je moet echt gefocust zijn. Als je het vermoeden hebt dat je een kolonieboom te pakken hebt, moet je er zijn als ze in- of uitvliegen. En als je dan telt, is het belangrijk dat je je op een punt focust. Je hebt dan weinig aan de detector, omdat ze met velen zijn en je daardoor veel geluiden door elkaar heen hoort. Maar als het eenmaal een kolonieboom blijkt, dan wordt die geregistreerd. Dat geldt overigens ook voor bomen waarin een enkele vleermuis in woont.

Dit is handige input voor de gemeente, als zij bijvoorbeeld het bos willen uitdunnen. Deze bomen laten ze dan staan. Want als zo’n boom omgaat, is de kolonie zijn huis kwijt. De vleermuizen vinden niet zo snel weer een nieuwe boom, en de kans bestaat dat ze de kap niet overleven. Omdat vleermuizen maar 1 jong per jaar krijgen, kan het jaren duren voordat een aangetaste vleermuiskolonie weer op peil is. Vleermuizen zijn dan ook niet voor niets zeer streng beschermd.'

Koloniegebieden.jpg (1)

Vleermuis als huisgenoot

Rudy maakt ook inzichtelijk hoeveel en waar vleermuizen in gebouwen leven. 'Veel mensen hebben het niet in de gaten, maar het zou zomaar kunnen dat er een of meerdere vleermuizen in je huis wonen (of eigenlijk hangen). Je merkt het niet, omdat ze ’s avonds in het donker uitvliegen en morgens vroeg als wij nog slapen weer 'thuis komen'. Overlast van vleermuizen komt ook maar incidenteel voor. Bij grote kolonies op specifieke plekken ondervinden mensen soms enige overlast van geluid of ontlasting.'

Vleermuizenbeleid

Bij de gemeente werkt Stadsecoloog Martin van den Hoorn. Hij is samen met zijn collega Esther Vogelaar opdrachtgever van het onderzoek waarmee Rudy bezig is. De resultaten van dit onderzoek gebruiken zij als input voor het beleid; wat kan de gemeente doen om  vleermuizen beter te beschermen? 'Dankzij het onderzoek van de Zoogdierenwerkgroep weten we waar belangrijke koloniebomen en massaverblijven zijn, en in welke andere bomen en panden ze wonen. Omdat vleermuizen beschermd zijn, moeten we rekening met ze houden. In de groengebieden en in de woonwijken. Met de bomen waarin ze leven, maar ook met de gebouwen.'

170822MBEditie151.jpg
Stadsecoloog Martin: 'Omdat vleermuizen beschermd zijn, moeten we rekening met ze houden.'

Veel vleermuizen leven tussen spouwmuren. Soms zijn ze met veel en soms is het maar een enkeling. Voor ons belangrijk om te weten, want ook voor gebouwen geldt dat deze niet zomaar gesloopt of gerenoveerd mogen worden, als er vleermuizen wonen. Er moeten eerst nieuwe voorzieningen voor de vleermuizen worden getroffen en er moet in het kader van de Wet natuurbescherming toestemming komen van de omgevingsdienst. Een nieuwe bouwtrend is dat spouwmuren minder worden gerealiseerd en dat men massaal bestaande spouwmuren gaat 'na-isoleren'. Dit is funest voor vleermuizen, want die raken zo hun schuilplaats kwijt. Daarnaast is het materiaal dat voor na-isolatie wordt gebruikt ook nog eens heel slecht voor ze. Geregeld zijn er in Nederland meldingen van dode vleermuizen die bedekt zijn onder de resten van het ingespoten isolatiemateriaal. De gemeente probeert vleermuizen actief te beschermen door natuurinclusief bouwen te stimuleren. Vaak zijn met eenvoudige maatregelen prima voorzieningen voor vleermuizen op te nemen in nieuwe gebouwen.'

Licht en vliegroutes

Vleermuizen zijn nachtdieren en houden niet van licht. Ze zijn bang om opgegeten te worden door hun vijanden, zoals uilen. Voor vleermuizen is het dan ook heel vervelend als ineens een deel van hun vliegroute wordt verlicht door een lantaarnpaal of als er verlichting wordt aangebracht op de brug waaronder zich een kolonie bevindt.

'Dat is het nadeel van een stedelijke omgeving', zegt Martin. 'Sommigen hebben de wens om werkelijk alles te verlichten. Maar als gemeente staan wij geen extra verlichting toe waar vleermuizen een hoofdroute hebben. Een bomenrij langs een vliegroute is  een belangrijk oriëntatiepunt voor de langs vliegende vleermuizen. Vergunningaanvragen voor het kappen van deze bomen of het (nog meer) verlichten van de route wijzen we meestal af. Bij gebiedsontwikkelingen houden we rekening met vliegroutes en met de gebieden waar zij leven. We zijn een van de weinige gemeenten in Nederland die zo goed zijn koloniebomen in kaart heeft gebracht. De zoogdierenwerkgroep heeft voor bepaalde gebieden ook al inzichtelijk gemaakt welke oude bomen potentieel en op korte termijn geschikt zijn voor bewoning door vleermuizen. Zelf ben ik er een voorstander van zijn om in bepaalde bomen zelf holen te creëren, zodat altijd voldoende voor vleermuizen geschikte holtes zijn.'

Onbekend maakt onbemind

'Vleermuizen zie je zelden en hoor je niet (tenzij je een kind bent)', zegt Martin. 'Maar soms bevinden ze zich maar een halve meter van je hoofd. Toch kan ik geen voorbeeld noemen van een aanvaring tussen een mens en vleermuis. Veel mensen vinden het maar een lelijk dier. Maar hij is juist heel bijzonder en mysterieus; het is het enige zoogdier dat kan vliegen en omdat het zich zo weinig laat zien, weten we er eigenlijk nog maar weinig van', aldus Martin.

Wist je dat …  

  • … een volwassen vleermuis gemakkelijk 1.000 insecten per uur eet? Last van muggen? Neem een vleermuis als huisdier!
  • … vleermuizen jagen door middel van ‘echolocatie’? Ze lokaliseren hun prooi op basis van het weerkaatsen van geluidsgolven.
  • … er soorten zijn die een winterslaap houden, terwijl anderen de zon achterna vliegen?
  • … van vrijdag 25/08 op zaterdag 26/08 de Nacht van de Vleermuis plaatsvindt? Deelnemers gaan op zoek naar de vleermuis in het Haagse bos. Meer informatie vind je op www.nachtvandevleermuis.nl.

Meer Editie070?

Wil je meer verhalen lezen over de stad? Bekijk dan ook de andere verhalen op Editie070.

Gepubliceerd op 25 augustus 2017 Geschreven door Alice Moore Fotografie door Martijn Beekman

Heb jij een idee voor een verhaal op Editie070?

Editie 20

25 augustus 2017
Alle edities Sluiten X
Meer artikelen?
20