Waar zijn de buren gebleven?

Editie 12
201705010007.jpg

Ik weet het nog goed. Het najaar van 1942. Van de een op andere dag werd er niet meer open gedaan bij onze buren aan de Wolmaransstraat. Ik wilde graag buiten spelen met mijn joodse buurjongen Sally, maar het leek wel of ze met de noorderzon waren vertrokken. Verdwenen, zomaar ineens. Eerst dacht ik nog wel dat ze terug zouden komen. Totdat we nieuwe buren kregen. Toen besefte ik dat ik Sally en zijn familie waarschijnlijk nooit meer zou zien. En ik had niet eens gedag kunnen zeggen. 

Kees de Ridder is 80 jaar en woont zijn hele leven al in Den Haag. Geboren in de Schilderswijk en getogen in Transvaal, verliefd geworden op een Loosduinse tuindersdochter en inmiddels 50 jaar woonachtig in Loosduinen. Vanaf de serre in zijn flat heeft hij prachtig uitzicht over de stad waar hij zo van houdt. ‘Ze noemen me ook wel Kees de Hagenees’, lacht Kees, terwijl hij naar buiten kijkt.  ‘Kijk, daar in de verte ben ik opgegroeid. Transvaal: eerst aan de Wolmaransstraat, daarna aan de Marktweg. Ik denk nog vaak terug aan die tijd. Mijn jeugdjaren in Den Haag. Mijn jeugd tijdens de oorlog. Die oorlog heeft een grote impact op mij gemaakt; het doet soms nog pijn als ik eraan denk.’ Kees slikt. ‘Ik kan er nog emotioneel van worden.’

201705010029.jpg
Kees is een echte Hagenees: geboren in de Schilderswijk, getogen in Transvaal en inmiddels 50 jaar woonachtig in Loosduinen.

Halve dagen school

Mei 1940. Kees was nog maar drie jaar toen de Duitsers Nederland bezetten. ‘Het begin van de oorlog weet ik alleen maar van horen zeggen. Ik was nog erg klein, begrijp je. Ja, ik weet dat we op een gegeven ogenblik nog maar halve dagen school hadden. Omdat de Duitsers bijna alle scholen als kantoor gebruikten, kregen we vanwege ruimtegebrek minder les. We moesten als kind erg ver lopen om naar school te kunnen. En ik kan me nog goed herinneren dat we van de Duitsers ’s avonds de gordijnen dicht moesten houden. Er mocht geen licht zichtbaar zijn, om zo het navigeren en bombarderen voor Geallieerde vliegtuigen moeilijker te maken. Ook mochten we ’s avonds na acht uur niet meer de straat op. Dat zijn dingen, die vergeet je niet, ook al is het zo lang geleden.’

Waar is Sally naartoe?

Maar vooral het jaar 1942 staat in z’n geheugen gegrift. ‘Wat er toen is gebeurd, blijft gewoon onwerkelijk. Sally en ik waren meteen - vanaf het moment dat ik aan de Wolmaransstraat kwam wonen - dikke maatjes. Zoals dat vaak gaat met buurkinderen, we waren onafscheidelijk. Hij woonde in een huis van de joodse woningbouwvereniging Mischkenoth Israel en wij woonden daarnaast. Het was een gewone dag in oktober toen ik bij Sally aanbelde. Maar er werd niet opengedaan. En de dag erna ook niet. Nooit meer. Ze waren weg. Maar waarheen? Niemand wist het precies. Mijn vader niet, mijn moeder niet. Alleen dat ze waren meegenomen door Nederlandse politieagenten, in opdracht van de Duitsers. De dag ervoor hadden we nog gespeeld. Wanneer zijn ze dan meegenomen? Dat moet zijn geweest toen ik lag te slapen. Ik ben er nog een paar keer wezen kijken. De ramen waren met kalk wit geschilderd, de voordeur was verzegeld. Door een kiertje kon ik zien dat de meubels er nog stonden. Maar dat duurde niet lang, al snel kregen we nieuwe buren.’

Hongerwinter

Tijdens de oorlog heeft Kees zich vaak afgevraagd waar Sally was gebleven. Maar het leven ging ook door. Het was een moeilijke tijd. Kees z’n vader was te werk gesteld in Duitsland en Kees was ineens als jongetje van zes de man van het gezin. ‘Een vreselijke periode tijdens de oorlog was de hongerwinter. Dat was in 1944, ik was zeven jaar oud. Er was bijna niks te eten. De winkels waren leeg en met voedselbonnen kon je nog net iets bij de gaarkeuken krijgen. Al was het niet veel, het was in ieder geval iets. Vijf weken na de bevrijding kwam mijn vader weer terug. De jongens in de straat riepen: ‘Kees, Kees, je vader!’. Na 2,5 jaar was hij daar eindelijk. Wat was ik blij en wat hadden we hem gemist. Mijn moeder was ziek geworden in de oorlog, nu stond ik er niet alleen meer voor.’ Maar Sally en zijn familie bleven weg.

Toen wist Kees dat ze niet meer terug zouden komen. ‘Ik hoorde dat ze, net als heel veel andere Haagse joden, zijn afgevoerd naar Westerbork en zijn vermoord in Auschwitz. Wat dat met je doet, is vreselijk. Je vraagt je af waarom. Zelfs nu nog, 75 jaar verder, denk ik van ‘Waarom ben ik 80 jaar geworden en was dat mijn vroegere vriendje Sally niet gegund’?’ 

201705010107.jpg
Kees heeft zich altijd afgevraagd wat er met Sally is gebeurd. Toen hij 60 werd en met pensioen ging, is hij het gaan uitzoeken.

De waarheid

Kees heeft het nooit kunnen loslaten. In al die jaren na de oorlog spookte het nog altijd door zijn hoofd. Wat is er precies met Sally en zijn familie gebeurd? En met al die andere bewoners van de woningbouwvereniging Mischkenoth Israel? Toen Kees 60 jaar werd en met pensioen ging, is hij het gaan uitzoeken. ‘Ik heb contact gelegd met het Rijksinstituut voor oorlogsdocumentatie (RIOD, dit werd later het NIOD) en door hun onderzoek weet ik wat Sally, zijn familie en ook vele andere joden hebben doorgemaakt. De drie kinderen, Sally (7), Jopie (5) en Shella (1,5), zijn nadat ze van hun moeder werden gescheiden, een dag na aankomst in Auschwitz vergast. Net als hun moeder die toen nog maar 26 jaar was. Hun vader (30) heeft nog anderhalf jaar voor de Duitsers in Polen moeten werken om vervolgens hetzelfde lot te ondergaan. Vreselijk, walgelijk is het. Maar nu weet ik het in ieder geval zeker.’

Gedenksteen

Van de honderdtachtig bewoners van de woningbouwvereniging Mischkenoth Israel hebben acht mensen de oorlog overleefd. Om de omgekomen joden te gedenken, is op 25 april, op een voormalig pand van de woningbouwvereniging (op de hoek van de Groenteweg en de Marktweg) een gedenksteen onthuld. De inscriptie van deze steen werd in 1942 door de Duitsers weggebeiteld en is nu weer in ere hersteld. Bij deze plechtigheid waren de burgemeester, vertegenwoordigers van de Stichting Joods Erfgoed en ook Kees aanwezig. ‘Het is goed dat de gedenksteen is teruggeplaatst. Het is vreselijk wat er destijds is gebeurd. ‘Gewone’ mensen zoals jij en ik zijn weggevoerd en van hun leven beroofd. Dat mogen we nooit vergeten.’

Om de omgekomen joden te gedenken, is op 25 april een gedenksteen onthuld door de burgemeester. Kees daar ook bij aanwezig. De inscriptie van de gedebsteen werd in 1942 door de Duitsers weggebeiteld en is nu weer in ere hersteld.

Wist je dat …

  • ... tijdens de Tweede Wereldoorlog 14.000 joodse Hagenaars via Westerbork in verschillende concentratiekampen terecht zijn gekomen? Twaalfduizend joodse Hagenaars overleefden de Holocaust niet.
  • ... de eerste 4.000 Haagse joden zich op 18 augustus 1942 moesten melden bij Station Staatsspoor (Centraal Station) om weggevoerd te worden? Om te gaan werken in Duitsland, dachten ze.
  • ... niet veel joden reageerden op deze oproep? Daarom gingen de Duitsers het anders aanpakken. De joden moesten 's avonds met hun bagage klaar staan en werden dan door de Haagse politie opgehaald en naar het Joodsch Tehuis aan de Paviljoensgracht gebracht. Vervolgens gingen zij onder politiebegeleiding met de tram naar het station. Daar vertrokken 's nachts de treinen.
  • ... de Duitse bezetter op 23 april 1943 bepaalde dat er geen joden meer in Den Haag mochten wonen?
  • ... sommige joden zich wisten te verbergen door bijvoorbeeld onder te duiken bij buren, vrienden en zelfs bij onbekenden?
  • ... de joodse scholen in Den Haag vanaf april 1943 leegstonden? Toen waren alle joodse kinderen gedeporteerd of ondergedoken.
  • ... er ongeveer 1700 joodse Haagse kinderen in de oorlog zijn omgebracht? Ter nagedachtenis aan hen is het ‘kindermonument’ op het Rabbijn Maarsenplein opgericht.
  • ... je op de website www.joodserfgoeddenhaag.nl meer informatie vindt over de gedenkmonumenten in Den Haag.

Meer Editie070?

Wil je meer verhalen lezen over de stad? Bekijk dan ook de andere verhalen op Editie070.

Gepubliceerd op 05 mei 2017 Geschreven door Alice Moore Fotografie door Valerie Kuypers

Heb jij een idee voor een verhaal op Editie070?

Editie 12

05 mei 2017
Alle edities Sluiten X
Meer artikelen?
12